Fragas do Mandeo

 
Coa xornada de voluntariado ambiental de hoxe demos por rematada a tempada de reforestación deste ano, algo atrasada polo pasado tren de borrascas.

Nesta ocasión xuntámonos nove persoas. Destinámo-la mañá a acabar de amorear a abundante ramallada de eucalipto que atopamos ciscada por toda a parcela cando a mercamos. Pouco antes de dar por finalizada a xornada, fixémoslles ós participantes unha demostración do noso método de plantación, pois está logrando interese pola súa gran eficacia.

Esta tempada plantamos a metade de árbores que na campaña anterior. Pola contra, o esforzo foi superior, polo complicado estado inicial da parcela. A meirande parte do labor consistiu tanto en amorear a ramallada coma en rozar as silvas que obstaculizaban o traballo.

Como balance final, podemos dicir que plantamos 334 árbores nos 7.125 m² de superficie da parcela; tamén entitoramos máis de 200 árbores que foran deitadas na corta inicial dos eucaliptos. A partir de agora medrará alí un agrupamento     de 20 especies distintas, que supoñen a práctica totalidade das que son autóctonas da nosa comarca. Na sección «As árbores autóctonas» pode verse a lista das especies empregadas (coa excepción do cerquiño e do viburno, por non ser axeitadas para as características da parcela).

Os exemplares utilizados foron reproducidos no noso viveiro con semente recollida na propia bisbarra. Isto garante que a súa xenética sexa de ecotipo local, adaptada á climatoloxía e ó solo. O substrato usado é de produción propia, co que temos a seguridade de que non porta accidentalmente especies exóticas invasoras nin de flora nin de fauna invertebrada. A isto se engade que contén fungos similares ós que hai no monte, polo que a micorrización das raíces será óptima.

Con esta actuación lográmo-lo obxectivo de avanzar na recuperación da fraga que acompaña ó río Mandeo, aumentando a súa extensión, reducindo a fragmentación do bosque causada polas explotacións forestais e aumentando a conectividade dos hábitats ligados ó río. De paso, tamén favorecémo-la heteroxeneidade arbórea, pois reforzámo-la presenza de especies raras ou escasas, gañando de paso diversidade estrutural grazas ó uso de distintas especies. Cando medren darán numerosas flores que aproveitarán os polinizadores silvestres; pola súa banda, aves e mamíferos sacarán proveito dos seus froitos, esparexendo as sementes pola contorna. Todo o plantado convivirá coas árbores que sobreviviron á corta dos eucaliptos, entre elas algún carballo tan vello que o perímetro do seu tronco mide actualmente 187 centímetros.

Agora haberá que coidar das árbores plantadas até que xa teñan un porte suficientemente grande como para valerse por elas mesmas. Pero para nós o gran reto é multiplicar accións coma esta, favorecendo así a restauración da fraga na zona de policía do río —100 metros de ancho en cada beira— e nas ladeiras de maior pendente. Deste xeito reforzaremos servizos ecosistémicos tan importantes como a regulación dos recursos hídricos, a defensa contra a erosión dos solos, as devasas naturais fronte os lumes ou a limitación do impacto da contaminación difusa.

Pero para logralo precisamos a cooperación de toda a cidadanía. Na nosa sección «Colabora» explicamos como podes apoiar economicamente esta fermosa tarefa de recuperar as nosas fragas.

 
Esta mañá acudimos ás escolas infantís do primeiro e do segundo ciclo de Coirós. Invitados polo profesorado, o motivo era celebra-lo día da árbore. Como este ano caeu en sábado, houbo que adialo até hoxe.

Os cativiños puideron ver como plantamos un loureiro, un freixo, un acivro e un estripeiro. Debido a que estas dúas últimas especies teñen espiñas, reservámolas para un área á que non teñen acceso habitualmente, evitando así que se poidan mancar xogando.

Para os cativos non foi máis que un enredo, pero nós depositamos nesta actividade a esperanza de que contribúa a desenvolver neles máis sensibilidade coa natureza da que amosan as xeracións actuais de adultos.

A finais do ano pasado iniciámo-la des-eucaliptización de dúas parcelas de monte contiguas, situadas no lugar de Chelo, eliminando os rebrotes dos eucaliptos que tiñan sido cortados antes de mercalas e amoreando a ramallada resultante. Logo abordamos a reforestación con arborado autóctono, plantando e poñendo titores ás pequenas árbores que acabaron deitadas na corta dos eucaliptos.

Xa estamos cerca de cumpri-lo obxectivo de reforestalas completamente, utilizando 20 especies de árbores autóctonas da nosa bisbarra (todas elas de ecotipo local, polo que estarán perfectamente adaptadas ó solo e ó clima da zona). Deste xeito teremos convertido os 7.125 m² de superficie nun bosque heteroxéneo, aumentando a extensión da fraga, reducindo a súa fragmentación e favorecendo a conectividade.

Igual que nas ocasións anteriores, a tarefa a realizar será xestionar a ramallada que aínda queda por amorear, de xeito que quede libre o espazo que ocupa para rematar de plantar as árbores. O lugar de traballo é de fácil acceso e próximo ó punto onde aparcaremos. As parcelas teñen pouca pendente, polo que traballaremos sen dificultades. A actividade consistirá en recoller as pólas e amorealas ordenadamente.

O punto de encontro será o Centro de Saúde de Betanzos ás 9:30 da mañá, onde compartiremos vehículos para ir a Chelo. Non é preciso levar ferramentas, pero é conveniente vestir roupa axeitada e calzado robusto. Leva unhas luvas de coiro ou de xardineiro, se dispós delas. Non esquezas algo de picar e de beber para cando fagámo-lo descanso a media mañá.

No caso de animarte a participar, envíanos con antelación os teus datos (nome completo, DNI, móbil, data de nacemento e concello de residencia). Así poderemos notificarche cambios de última hora, facerche un seguro de accidentes e facilitarasnos a organización. Na sección Contacto atoparás a información necesaria.

Punto de encontro: Centro de Saúde de Betanzos.
Data: Domingo, 15 de marzo de 2026.
Hora: Sairemos ás 9:30 e remataremos ás 14:00 horas.

A Deputación da Coruña financiará nun 80 % os seguros de voluntariado.

 
Dentro das actuacións do Life Custodia, entre os días 26 e 28 de febreiro celebrouse o «Laboratorio Aspectos Legais e Financiamento», nas instalacións do CENEAM en Valsaín (Segovia).

Organizado pola Oficina Técnica EUROPARC-España e a Fundación Fernando González Bernáldez, o seu obxectivo foi definir colaborativamente os contidos clave das accións formativas programadas no marco de dito proxecto Life, así como o seu alcance e o seu enfoque.

Invitados polos organizadores, que xenerosamente cubriron os nosos gastos de desprazamento, participamos achegando a perspectiva que nos dan os quince anos de actividade como entidade de custodia do territorio. Fixémolo coa esperanza de que nesas accións formativas se contemple a visión que temos as entidades de custodia que actuamos na franxa norte peninsular, onde as características socioeconómicas, ecolóxicas e de estrutura da propiedade confiren ós nosos territorios circunstancias moi distintas ás doutras rexións españolas. A estes condicionantes engádese o modesto tamaño das entidades galegas de custodia, que limita as nosas capacidades de actuación, de financiamento e de incidencia na Administración pública.

No programa destacaron as intervencións de Amanda del Río, de Hope!, sobre financiamento e de Antonio Ruiz, do FRECT, sobre os aspectos legais da custodia do territorio.

 
Nesta tempada adiantamos un mes o inicio das reforestacións, para así ter en conta os cambios nas estacións que está a impoñer a crise climática. Pero, cando estabamos preto de rematar, xurdiron dous problemas.

O primeiro foi unha avaría grave no vello vehículo que usamos. Como consecuencia, estivemos catro semanas sen este todoterreo imprescindible para transportar no remolque as plantas, os titores, os protectores e as ferramentas necesarias. Grazas á xenerosidade dunha simpatizante, levamos 15 anos usándoo sen custe algún. Pero este contratempo evidencia que xa vai sendo hora de que dispoñamos dun vehículo propio, coas características axeitadas para o tipo de traballo que realizamos e o mal estado das pistas polas que transitamos. Xa que logo, precisamos que un organismo público, unha empresa socialmente responsable ou un mecenas concienciado sexa tan xeneroso como esta simpatizante e decida financiarnos unha pick-up con tracción ás catro rodas.

O segundo foi o tren de borrascas, que engadiu outra dificultade máis. Malia o mal tempo, seguimos traballando no monte. Centrámonos no repaso invernal dos treitos de río que apadriñamos, recollendo lixo e retirando invasoras. Especial atención precisou a tradescantia, pois o tempo húmido facilitou o seu crecemento e as enchentes arrastraron propágulos que crearon novos focos. Carentes do todoterreo, os sacos de lixo e de biomasa quedaron no monte á espera de poder recollelos en canto poidamos.

Hoxe por fin puidemos acceder —non sen certas dificultades— á parcela que estamos reforestando no lugar de Chelo. Ó longo desta mañá puxemos titores a moitas árbores autóctonas que foron deitadas na corta dos eucaliptos que orixinalmente medraban nela e tamén cortamos varios eucaliptos grandes que tiñan quedado.

Pero a sorpresa foi ver que un dos abruñeiros que plantamos hai soamente unhas semanas xa estaba cheo de flores. Este pequeno exemplar —ó que pronto van sumarse outros que teñen os botóns florais a piques de abrir— xa está a ofrecer a mediados de febreiro o seu néctar e pole ós primeiros polinizadores activos do ano. A nosa teima en usar múltiples especies de árbores amósase así ecoloxicamente importante. Cando se reforesta, hai que pensar nos múltiples organismos que precisan de alimento e de acubillo ó longo do ano, dependendo de especies distintas e aproveitando as diferentes fenoloxías de floración e de froitificación.

Estas flores de abruñeiro son un esperanzador heraldo do que pode chegar a ser esta parcela cando teñan medrado as vinte especies de árbores autóctonas da bisbarra que estamos a plantar.

 
O pasado sábado tivo lugar o acto no que o Concello de Coirós presentou as axudas destinadas ás entidades activas no seu termo municipal que resultamos beneficiadas polo seu apoio. Amosando dilixencia, hoxe mesmo nos teñen ingresado esa achega económica.

A diferenza doutras subvencións, estas axudas teñen tres vantaxes significativas: non precisan trámites embrollados, entréganse a primeiros de ano e non están ligadas a proxectos concretos. Deste xeito, xa podemos destinar o modesto importe que nos foi transferido hoxe a aquelas necesidades de actuación que nos vaian xurdindo ó longo do ano.

De novo expresamos o noso agradecemento ó Concello de Coirós polo seu continuado apoio. Para nós resulta especialmente gratificante este recoñecemento do noso labor, pois lamentablemente é a excepción entre os sete concellos da bisbarra nos que actuamos.

 
O cada vez máis evidente impacto da crise climática está obrigando a acometer sen dilacións actuacións de conservación e de recuperación dos recursos hídricos, para así aumentar a resiliencia tanto dos ecosistemas naturais como da propia sociedade ante unha climatoloxía cada vez máis imprevisible.

Neste contexto, a Fundación Global Nature organizou o Taller Compensación de Huella Hídrica y Custodia del Territorio, celebrado hoxe en Valencia dentro das actividades do Life Custodia da Fundación Biodiversidad (MITECO). Nas distintas intervencións incluídas no programa, os relatores salientaron diversos aspectos do problema e a necesidade de abordalo mediante a colaboración público-privada. As 15 entidades non gobernamentais que participamos presentamos un total de 19 proxectos para recuperar recursos hídricos en distintos enclaves do territorio español, como unha oportunidade ofrecida ós distintos sectores económicos de compensar a pegada hídrica consecuencia das súas respectivas actividades empresariais.

Invitados polos organizadores, que xenerosamente cubriron os gastos de desprazamento, presentamos un proxecto de restauración do bosque autóctono na ribeira do río Mandeo. Temos previsto empezar proximamente esta actuación, a realizar nunha parcela de 3,2 hectáreas de extensión, avanzando en función dos recursos de que dispoñamos. Será un traballo duro, a causa da elevada densidade de eucaliptos que hai que eliminar e do abrupto relevo, caracterizado por unha pendente media do 59 %, en liña co que temos feito en ocasións anteriores.

Esta actuación está en consonancia coa recomendación, tanto dos edafólogos como dos hidrobiólogos galegos, de conservar e restaurar os bosques que acompañan ós nosos ríos. Dentro da longa lista de servizos ecosistémicos que realizan, destaca o papel que xogan como reservorios da auga de choiva; deste xeito modulan o caudal dos ríos, reducindo o impacto tanto das secas como das enchentes. Ademais da sociedade, van beneficiarse tódolos organismos que viven no leito do río, incluídos aqueles que están en perigo crítico de extinción global, como son o mexillón de río e o desmán ibérico.

 
Nun día como o de hoxe as familias están preparando os agasallos que mañá recibirán os cativos. Tamén en Fragas do Mandeo os estivemos preparando, pero a súa entrega queda adiada para cando sexan adultos.

Hoxe estivemos traballando nunha das últimas parcelas mercadas. Tras xestionar toda a ramallada resultante da corta dos eucaliptos que tiña, precisamente agora é o momento de reforestala con arborado autóctono da nosa bisbarra. Nesta ocasión, a plantación tivo un carácter especial, pois entre as distintas árbores usadas plantamos por primeira vez maceira brava (Malus sylvestris).

Aínda que o noso viveiro leva operativo dende hai xa tempo, tiveron que pasar varios anos antes de que localizaramos no monte exemplares dos que apañar sementes desta especie, síntoma da súa rareza. Afortunadamente, xerminaron bastante ben. Habitualmente reforestamos con planta de segunda savia, pero nesta ocasión fixemos unha excepción e empregamos aquelas nadas o ano pasado que xa tiñan un porte suficientemente alto.

Pronto veremos medrar nesta parcela 20 especies de árbores autóctonas. Pero aínda terán que pasar unhas décadas para que os nenos actuais poidan camiñar baixo elas. Daquela xa poderemos falar dun bosque plenamente funcional, dotado de heteroxeneidade estrutural. Ademais de reducir a fragmentación do bosque de ribeira no que se enclava a parcela, a diversidade arbórea permitirá unha longa concatenación dos períodos de floración e de frutificación das distintas especies, de xeito que a fauna polinizadora e fruxívora atope nelas alimento durante a meirande parte do ano. Tamén servirá como fonte de sementes, para que as especies máis escasas poidan recolonizar espontaneamente o espazo natural, coa garantía que significa que usemos xenética local.

Os cativos de hoxe terán que esperar polo agasallo que lles deixamos. Pero sempre será mellor transmitirlles este legado antes que cargarlles o porvir con aqueles problemas ambientais que os adultos actuais non temos decidido resolver.

Plantar árbores é sementar futuro.