Fragas do Mandeo

 
Esta mañá os alumnos do Club de Ciencias do IES Francisco Aguiar de Betanzos, acompañados polos seus profesores, visitaron a nosa reserva de anfibios do Catorce. Están a construír unha charca no xardín do seu instituto, polo que esperaban atopar ideas que poidan aplicar nela para favorecer a presenza destes pequenos vertebrados.

O guía de Fragas do Mandeo explicoulles o proceso de transformación deste enclave e puideron observar como as diferentes características das pozas favorecen a distintas especies. Así localizaron moitas postas de ra vermella nas pozas estacionais, pero non nas máis profundas, que son as preferidas da ra verde. Deste xeito salientouse a importancia de crear pequenos refuxios de fauna onde poidan reproducirse os anfibios, aínda que sexa como neste caso partindo dunha canteira abandonada situada na proximidade de vivendas e industrias.

Tamén visitaron a zona de bosque da reserva, onde explicámo-los traballos de eliminación de eucaliptos e de recuperación do bosque autóctono, atopando no itinerario indicios da reprodución da píntega común e da presenza da algaria.

Finalmente, quedaron en volver ó inicio da primavera, para ver a evolución das larvas de anfibios e lograr identificar máis especies na nosa reserva.

 
Paralelamente ás tranquilas tarefas de mantemento do viveiro, o pasado día 20 empezámo-lo duro traballo de eliminar eucaliptos en varias parcelas situadas no cumio da Espenuca.

Das dezasete tenzas que hai na súa aba noroeste, temos mercado cinco. Estabamos esperando a adquirir máis para iniciar unha restauración completa da fraga, pero xa non podemos seguir demorando a retirada dos eucaliptos, pois temos que cumprir un requirimento de xestión da biomasa emitido pola Administración local.

As condicións de traballo son difíciles, pois trátase de parcelas con grandes rochas e cunha elevadísima pendente, polo que incluso vímonos obrigados a usar cordas de seguridade. Hoxe rematámo-la primeira fase, na que estivemos arrincado de raíz tódolos eucaliptos de menor grosor, para así evitar que rebroten, e cortando os de mediano tamaño. Deixamos para unha segunda fase os de maior grosor: Como na súa caída poden dana-las árbores autóctonas, buscarémo-la axuda dun profesional experimentado para abatelos. Por último, na próxima primavera procederemos a controla-los rebrotes dos eucaliptos cortados, de paso que reforcemos o bosque autóctono con árbores procedentes do noso viveiro.

Esta actuación é continuidade da campaña Fraga da Espenuca. Iniciámola no 2015, cando acometémo-la restauración dunha parcela de case dúas hectáreas na súa aba norte. O obxectivo é rexenera-la fraga en todo o monte, e de paso recupera-las vistas do miradoiro. Obviamente, o ritmo co que avancemos estará condicionado pola vontade dos distintos titulares ―veciños, propietarios ausentes e arcebispado― de chegar a acordos sobre unhas parcelas que en realidade carecen de interese forestal.

 
Invitados polo Foro Estatal de Redes y Entidades de Custodia del Territorio, o próximo xoves imos participar na mesa redonda virtual As entidades de custodia como propietarias de terreos e dereitos, que vai realizarse no marco das VIII Xornadas Estatais de Custodia do Territorio.

A mesa ten como obxectivo debater as vantaxes e inconvenientes da adquisición de dereitos e de parcelas como medio para conservar a natureza. Tamén abordará outros temas como son os procesos de participación e colaboración na custodia ou os marcos de traballo que garantan manter no longo prazo as iniciativas de custodia.

Para expoñer neste encontro virtual diferentes enfoques, os organizadores invitaron a seis entidades a dar a súa visión. Así acompañaremos como intervenientes a representantes de SEO/BirdLife, Fundación Catalunya La Pedrera, Lurgaia Fundazioa, Ecologistas en Acción-Cinca e ANSE.

Lugar: En liña, previa inscrición gratuíta.
Data: Xoves, 14 de outubro de 2021.
Hora: 17:00.

 
Habitualmente, eliminar tradescantia é unha tarefa sinxela, onde o único que se precisa é paciencia. Pero noutros casos, como aconteceu hoxe, pode ser unha actividade de risco a causa das circunstancias.

No último campo de traballo quedaron no rego das Bouzas dous focos sen eliminar desta especie exótica invasora. Estaban localizados en paredes rochosas moi esvaradías nun tramo de fervenzas, polo que non era aconsellable que os voluntarios se ocuparan deles. Pero era importante retiralos canto antes, pois se situaban en puntos a mercé das enchentes do rego; consecuentemente, calquera cacho arrincado podería logo prender alí onde o deixara a corrente.

Hoxe, aproveitando que o rego aínda leva pouca auga, catro persoas ―entre elas o director e dous monitores do campo― achegáronse a este enclave debidamente equipados con material de escalada. Malia ás dificultades, lograron elimina-los dous focos, retirando 96 kg de tradescantia e 3 kg de lixo. O peor foi o retorno por carreiros difíciles, pois houbo que cargar ás costas todo o equipo máis o peso do retirado.

Á natureza sonlle indiferentes as nosas dificultades. As especies exóticas invasoras hai que eliminalas alí onde se atopen. Xa que logo, se realmente queremos ter éxito na súa erradicación, non podemos limitarnos ós lugares onde as actuacións resulten máis doadas ou máis visibles.

 
O próximo domingo achegarémonos ó río Mendo para participar outro ano máis na limpeza simultánea dos ríos galegos, na que será para nós a novena colaboración.

A relevancia desta decimocuarta edición da limpeza coordinada polo Proxecto Ríos amósase nos resultados de anos precedentes. Sen ir máis lonxe, o ano pasado, malia os condicionamentos sanitarios, participamos 891 persoas de 64 entidades, retirando máis de 16 toneladas de refugallos en 61 treitos de río situados en 49 concellos. Se dúbida, unha acción significativa para mellora-lo estado ambiental dos nosos ríos e concienciar sobre a súa conservación.

Nesta ocasión optamos por volver traballar na ponte da Ermida, pois o ano pasado non logramos remata-la retirada de todo o lixo acumulado durante décadas a carón dos seus piares. O percorrido das ribeiras dos tramos apadriñados co obxecto de recoller refugallos e retirar invasoras xa o estamos a facer periodicamente ó longo do ano.

Para evita-los riscos de contaxio, non relaxaremos as medidas de protección. Limitarémo-las prazas a dez persoas e tódolos participantes terán que leva-la súa propia máscara sanitaria e as súas luvas. O punto de encontro será o Centro de Saúde de Betanzos, aínda que por seguridade non compartiremos vehículos (os que vaian directamente deben avisarnos para non esperalos inutilmente). Non fai falla levar ferramentas, pero será necesario vestir roupa e calzado axeitados para traballar no monte. Non esquezas algo de picar e de beber para cando fagámo-lo descanso a media mañá.

Se queres mollarte connosco na conservación do río Mendo, envíanos con antelación os teus datos (nome completo, DNI, data de nacemento, móbil e concello de residencia). Así poderemos notificarche cambios de última hora, facerche un seguro de accidentes e facilitarasnos a organización. Na sección Contacto atoparás a información necesaria.

Punto de encontro: Centro de Saúde de Betanzos.
Data: Domingo, 26 de setembro de 2021.
Hora: Sairemos ás 9:30 e volveremos ás 14:00 horas.

Post data: Tivemos un tempo ideal para traballar. Tras unha baixa de última hora, os 8 participantes dirixímonos á ponte da Ermida. Logramos retirar 781,5 kg de residuos, compostos por 287 kg de lixo diverso e 494,5 de entullos. Entre os voluminosos, podemos citar os asentos dun coche e o tambor dunha lavadora. Aproveitamos tamén para desenterrar 5 tubérculos de crocosmia, para evitar que se converteran nun foco de invasoras maior.

A Deputación da Coruña financiará nun 80 % os seguros de voluntariado.

 
Nestes días estamos recollendo sementes no monte. Actualmente medran no noso viveiro máis dun milleiro de plantas de 13 especies de árbores silvestres. Boa parte delas están á espera de ser transplantadas o próximo inverno ás parcelas que custodiamos, polo que temos que ir previndo as necesidades do seguinte inverno.

Segundo investigadores da Universidade de Santiago, 22 especies de árbores son autóctonas da nosa comarca. Cando restauramos parcelas de monte, temos que ter en conta toda esta diversidade e non caer no erro de reforestar simplemente co par de especies máis socorridas (carballo e castiñeiro). O obxectivo é ofrecer unha ampla gama de froitos ó longo de gran parte do ano para beneficiar á numerosa fauna vertebrada e invertebrada que se alimenta deles.

Se en certos casos basta con librar unha parcela de monte das árbores exóticas para lograr que se reforeste espontaneamente con especies silvestres, noutros casos non é factible. Os factores implicados son varios, entre eles a intensidade da explotación forestal á que se veu sometida ou as dificultades para que cheguen a ela sementes dispersadas polo vento e pola fauna, cando as reliquias de bosque autóctono están moi afastadas.

Este ano as árbores silvestres da nosa bisbarra están cargadas de froitos. Levamos recollidas sementes de dez especies, pero esperamos chegar a reproducir un total de 16 especies, todas por semente, excepto dúas nas que utilizaremos técnicas de clonación; en tódolos casos buscamos ter suficiente diversidade xenética e coa garantía dunha orixe local. O traballo non remata coa recollida, pois algunhas sementes precisan dun procesado previo ó almacenamento, eliminando as partes carnosas nuns casos e noutros descartando as inservibles.

 
Hoxe rematou a quinta edición do campo de traballo Monte da Espenuca. Por ese motivo achegámonos á zona de actuación. Tras cargar no remolque o lixo recollido e a biomasa de especies exóticas invasoras eliminadas, fixemos un pequeno acto de agradecemento e despedida.

O pasado día 18 démoslle a benvida ós participantes, impartíndolles unha charla para que coñeceran as nosas actuacións dirixidas a conserva-lo patrimonio natural da bisbarra. Nela expuxemos o grave problema ambiental que supoñen as especies exóticas invasoras e informámoslles que a súa misión nos próximos días sería continua-lo traballo que xa se leva feito no rego das Bouzas para erradicalas. Incidimos especialmente nas características e métodos para elimina-la invasora máis frecuente neste afluente do Mandeo: a tradescantia.

Durante estes días, as dez persoas que conformaron o equipo (sete voluntarios e tres monitores) traballaron nun treito moi escarpado, o que dificultou en gran medida a labor. Boa parte do tempo pasárono anicados arrincando coidadosamente as plantas. Os resultados son patentes: 661,5 kg de biomasa de tradescantia, 18 tubérculos de crocosmia e 27 kg de lixo.

Tamén puideron comproba-la riqueza natural desta modesta corrente de auga. Nas rochas observaron un fento protexido, o Trichomanes speciosum, na auga nadaban exemplares de ra vermella e polas beiras escapaba algunha saramaganta tras ser descuberta.

Mañá retornarán ós seus fogares. Coa esperanza de que marchen cunha grata lembranza da experiencia vivida, despedímonos agradecéndolles que viñeran de tan lonxe (Barcelona, Jaén, Sevilla…) a botarnos unha man na mellora do estado de conservación dos nosos espazos naturais. Por último, animámoslles a que participen en iniciativas similares nas súas lugares de orixe, pois todo o planeta precisa dos nosos coidados.

Quedan tarefas pendentes no rego das Bouzas, sendo a primeira mante-lo noso compromiso de supervisa-las zonas de actuación para impedir que sexan recolonizadas polas invasoras. Pero mirando atrás, podemos ver que se ten retirado un total de máis de 4 toneladas de biomasa de especies exóticas invasoras, unha cifra nada desprezable que se reflicte na mellora inmediata do hábitat ribeirán.

 
Despois das campañas estivais nos ríos Mandeo, Mendo e rego das Bouzas, así como nas praias da Alameda e Grande de Miño, nos últimos días estivemos centrados na nosa reserva do Ollo da Roda.

Na práctica totalidade desta reserva foron eliminadas as especies exóticas invasoras. Pero unha delas, a tradescantia, está dando bastante traballo. O ano pasado erradicamos un foco localizado na zona húmida. Estes días acometémo-la eliminación do segundo foco, situado na carballeira.

Foron dúas as dificultades. Por unha banda, a necesidade de ir cortando silvas e ortigas a medida que íamos arrincando a tradescantia; por outra, houbo que ir retirando o abundante lixo que permanecía oculto baixo a vexetación.

Numerosos talos de tradescantia apareceron baixo a capa de follas secas caídas nos pasados outonos. Isto obrigou a inspeccionala coidadosamente e ir amoreando tódolos restos vexetais cun anciño, deixando o solo espido, para verificar que non quedara ningún fragmento desta invasora.

Finalmente retiramos 121 kg de tradescantia, 33 robinias e 11 tubérculos de crocosmia. Respecto do lixo (236,5 kg), destacaron voluminosos como un frigorífico e dúas rodas, pero o refugallo máis abondoso foron as botellas de vidro, coas que enchemos dous sacos. Finalmente foi preciso un esforzo do voluntariado equivalente a algo máis dunha semana de traballo a xornada completa.

Aínda non rematamos con este foco de tradescantia, pero logramos reducir bastante a súa extensión, impedindo así que siga expandíndose, e deixamos máis limpa unha carballeira que foi usado como vertedoiro incontrolado.

 
Ultimamente estivemos revisando a presenza de especies exóticas invasoras no rego das Bouzas. Este pequeno afluente do río Mandeo desemboca no lugar de Chelo, polo que as invasoras que medren nas súas beiras poden chegar a ser arrastradas pola corrente e coloniza-lo espazo natural protexido ZEC Betanzos-Mandeo.

No ano 2017 explorámolo por primeira vez, localizando numerosos focos de tradescantia, posible orixe dos que existían no río Mandeo augas abaixo da pontella de Chelo. Dende entón, tres edicións do campo de traballo Monte da Espenuca dedicáronse a arrinca-las distintas plantas invasoras e a recolle-lo lixo que van atopando segundo avanzan augas arriba.

O noso compromiso cos participantes dos campos de traballo é que nós manteremos libres de especies exóticas aquelas zonas nas que eles as eliminen. Como o próximo mércores unha nova edición do campo retomará a tarefa, non podiamos retrasar máis a revisión estival deste rego. Os resultados son significativos, pois retiramos 91 kg de biomasa de tradescantia, 20 tubérculos de crocosmia, un ligustro asiático, unha hortensia e 22,5 kg de lixo, para o que precisamos un total de 34 horas de traballo voluntario.

 
Tras remata-lo traballo na praia da Alameda, agora toca repasa-la presenza de invasoras na praia Grande de Miño.

Esta mañá estivemos inspeccionando o estado deste areal, no que temos eliminado 13 especies de plantas exóticas dende que comezamos a apadriñalo no ano 2015. De novo atopamos unha situación similar á que presentaron os espazos naturais que revisamos ultimamente. Por unha banda, localizamos poucas plantas invasoras. Algunhas delas xa as erradicáramos hai tempo, pero teñen reaparecido, como é o caso dun exemplar de iuca e unha pequena mancha de uña de gato. A especie máis frecuente é o eixerón; está a piques de florecer, polo que corre présa eliminalo para evitar que se espallen as súas sementes.

En canto a lixo, tamén hai pouco. Non imos atopalo na parte frontal da praia, pois agora no verán pasan as máquinas de limpeza, pero hai algún oculto entre a vexetación dunar.

De novo, a situación sanitaria obriga a limita-las prazas a dez persoas e tódolos participantes deberán leva-la súa propia máscara sanitaria e as súas luvas. Como sempre, o punto de encontro será o Centro de Saúde de Betanzos, aínda que por seguridade non compartiremos vehículos (os que vaian directamente deben avisarnos para non esperalos inutilmente). Non fai falla levar ferramentas, pero non esquezas algo de picar e de beber para cando fagámo-lo descanso a media mañá.

Para esta data prognostican un día nubrado, así que se pensas que esta é unha boa ocasión para coidar esta praia, envíanos con antelación os teus datos (nome completo, DNI, data de nacemento, móbil e concello de residencia). Así poderemos notificarche cambios de última hora, facerche un seguro de accidentes e facilitarasnos a organización. Na sección Contacto atoparás a información necesaria.

Punto de encontro: Centro de Saúde de Betanzos.
Data: Domingo, 8 de agosto de 2021.
Hora: Sairemos ás 9:30 e volveremos ás 14:00 horas.

Post data: Pouca asistencia nesta xornada, pois non se completaron as prazas e houbo dúas baixas de última hora. Aínda así, os cinco participantes remataron o traballo previsto, percorrendo toda a praia e a zona de xuncal ó seu carón. Arrincaron canto eixerón atoparon (51 kg) e logo eliminaron a uña de gato (20 kg) e a iuca (5 kg), escavando na area para que non quedara ningunha raíz. Tamén recolleron 19 kg de lixo, principalmente concentrado nas dunas con vexetación máis alta, entre o que hai que destacar dúas rodas.

A Deputación da Coruña financiará nun 80 % os seguros de voluntariado.